Mooi Spijkenisse

Home » Spijkenisse De Leeuw van Putten

Category Archives: Spijkenisse De Leeuw van Putten

De voorgangers van het gemaal De Leeuw van Putten

Net als vele andere delen van Nederland ligt Spijkenisse op “gemaakt” land, drooggelegd en beschermd door dijken en pompen. Rondom Spijkenisse word dit al vele honderden jaren gedaan, helaas is er over die periode niet zo veel bekend hoe dat gebeurde of waar dat plaats vond. Van de meer recente geschiedenis is wel het een en ander bekend. Op dit moment worden de polders van Spijkenisse doorgehouden door De Vooruitgang, De Leeuw van Putten en de Volharding. Voordat deze (in eerste instantie) stoomgemalen hun intrede maakte, werden de polder droog gehouden door twee watermolens.

De stenen Spijkenisse watermolen, een achtekante watermolen uit +/- 1678, stond aan de Vier Ambachtenboezem (grofweg waar nu de Hekelingseweg over de Boezem gaat). De watermolen in Spijkenisse hield de polders van Spijkenisse en Schiekamp droog en loosde het overtollige water in de boezem,die uitkwam in de haven en de Oude Maas. De stenen achtkante Branbandse watermolen, stond (vreemd genoeg) niet de polder Braband die hij droog hield, maar stond ongeveer ter hoogte van waar nu het gemaal De Volharding staat, de molen sloeg zijn water uit op het Spui. Beide molens werden beheerd door watermolenaars die hun functie verkregen via openbare aanbesteding en zij werkte voor het polderbestuur. In documenten is te lezen dat in 1863 watermolenaars Arie Kranendonk de molen beheerde voor het salaris van 100,- gulden per jaar. Verder valt te lezen dat deze watermolen in 1864 werd voorzien van een ijzeren scheprad voor 670,- gulden ter vervanging van het versleten houten rad. Dit rad als ook de later vernieuwde ijzeren molenroede werden gemaakt door ijzergieterij Prins van Oranje in Den Haag. Midden tijdens de verbeteringen van deze molen brak er op 12 december 1866 rond 6:30 brand uit in de molen door onbekende oorzaak. De Spijkenisse watermolen brandde bij deze brand tot op de grond toe af. De molen was gelukkig verzekerd en via het “Onderlinge Brandwaarborg Maatschappij” kreeg het polder bestuur f11026,56 gulden uitgekeerd voor de molen die afgebrand was.

Historische kaart Spijkenisse met marketing korenmolens en watermolens in Spijkenisse

Historische kaart Spijkenisse met marketing korenmolens en watermolens in Spijkenisse

Het polderbestuur zat nu wel met een zeer urgent probleem en reeds in 1867 werd aan ijzergieterij gevraagd naar de mogelijkheden voor de bouw van een stoomgemaal. Prins van Oranje kon dit gemaal bouwen en zou dit doen op de fundamenten van de oude Spijkenisse watermolen. Logischerwijs is het polderbestuur eerst in overleg gegaan om andere mogelijkheden te onderzoeken. Een reden om verder te kijken was ook omdat er tot 1866 nog geen enkele polder op stoomkracht werd bemalen en de Heren van Putten een voorkeur hadden voor gewoon een nieuwe watermolen.

Een commissie aangesteld door het polderbestuur werd gevormd door de heren J.F Vaillant, W van de Linde en D. Oosthoek, zij moesten de mogelijkheden onderzoeken om het bemalingsprobleem definitief op te lossen. De drie suggesties waar hun op 19 maart 1967 mee kwamen:
– een stoomgemaal incl machinistenwoning en kolenhok, ter waarde van f15.000,- op de fundering van de oude watermolen
– een stenen baliewindwatermolen volgens het plan van C. van Dijk ter waarde  van f17.750,-
– een stenen een-scheprad windwatermolen zonder balie van L. Hoonaard ter waarde f14.000,-
(aangezien de commissie had aangeven het belangrijk te vinden dat in de oplossing “verbetering moest voortvloeien” was de conclusie eigenlijk al bekend)

Hieronder de schetsen van de 2 voorgestelde molens:

Watermolen Spijkenisse met balie, door C. van Dijk, molenaar te Spijkenisse

Watermolen Spijkenisse met balie, door C. van Dijk, molenaar te Spijkenisse

Nieuwe watermolen zonder balie, door L. van den Hoonaard, architect te Abbenbroek

Nieuwe watermolen zonder balie, door L. van den Hoonaard, architect te Abbenbroek

De onafhankelijkheid van de wind maakte dat de commissie al snel voorstander was van een stoomgemaal.  Daarnaast waren de exploitatiekosten van een stoomgemaal lager dan die van een watermolen. Tijdens een vergadering van 20 maart 1867 werd het rapport besproken en werden er 221 stemmen voor het stoomgemaal uitgebracht en 101 tegen.  Nadat enkele onenigheden tussen leden van het polderbestuur waren weggewerkt en ook een ingenieur van Waterstaat zijn goedkeuring gaf, kon op 30 april 1867 de aanbesteding plaatsvinden. Bij de aanbesteding van de stoommachine en toebehoren kwam “ijzersmederij Prins van Oranje” naar voren die het geheel zou leveren voor f9341,66. De bouw van de gebouwen en schoorstenen werd aangenomen door Krijn Dekker, rietdekker te Spijkenisse voor f7600,-. Het stoomgemaal kwam gereed voor proefmaling op 21 november 1867. Verdere informatie over dit eerste stoomgemaal zijn vrijwel niet bekend, ook zijn er geen bouwtekeningen bekend. In een vergadering van 1876 word er nog wel gesproken over het verzakken van de schoorsteen.

De machinistenwoning van het oude stoomgemaal is nog lange tijd gespaard gebleven. (foto 1950)

De machinistenwoning van het oude stoomgemaal is nog lange tijd gespaard gebleven. (foto 1950)

In 1876 is ook de watermolen van Braband vervangen door een stoomgemaal. In 1876 komt echter ook het voorstel van de dijkgraaf tot bouw van een nieuw, groter, gezamenlijk gemaal, nabij de haven (wat het gemaal Leeuw van Putten zal worden). Dit veel grotere gemaal zal de polders rondom de boezem gaan beschermen tegen een te hoge waterstand en de watermolens in de polders van Geervliet, Oud-Hoenderbroek & Schiekamp, Simonshaven en Biert overbodig maken alsook het oude stoomgemaal hierboven besproken. Het eerste stoomgemaal werd na de ingebruikname van het nieuwe gemaal gesloopt, met uitzondering van de machinistenwoning die nog vele jaren heeft blijven bestaan. Alle watermolens zijn gesloopt, behalve de watermolen van Geervliet die werd verbouwd tot woonhuis.

In een volgende blog zullen we de bouw van De Leeuw van Putten uitgebreider bespreken.

Aankondiging voor de aanbesteding van een watermolen in Spijkenisse uit 1677.

Spijkenisse watermolen aanbesteding 1677

Spijkenisse watermolen aanbesteding 1677

De beschermer tegen hoogwater

pomp-waaier Gemaal De Leeuw van Putten

pomp-waaier Gemaal De Leeuw van Putten

Kent u dit monument aan het Noordeinde tegenover de molen?

Deze pomp-waaier hield het overbodige water uit de polders via de Vierambachten-boezem, “den Beuzem”, over te pompen in de Oude Maas. De water uitlaat hiervoor zat in de haven. Dit is geen replica, maar de echte pomp-waaier die van 1881 tot maar liefst 1988 dienst heeft gedaan in het Gemaal De Leeuw van Putten. De waaier is er samen met de sluisdeuren geplaatst in 1989. De sluisdeuren hebben Spijkenisse onder andere in het rampjaar 1953 beschermd.

Gemaal De Leeuw van Putten

Het gemaal De Leeuw van Putten is een van de vijf rijksmonumenten in Spijkenisse en een van de oudste gemalen van het Waterschap.  Vandaag word het gemaal nog steeds gebruikt om de waterstand van de polders ten noorden van De Boezem op peil te houden.

De eerste steen voor het gemaal De Leeuw van Putten werd gelegd op 22 september 1881. Het duurt ongeveer een half jaar voor het gemaal gebouwd is, maar als snel blijkt na de ingebruikname dat hij dan nog niet helemaal optimaal functioneert bij hoog water. Pas in 1884 is het gemaal geheel en volledig naar wens in gebruik.

Het gemaal de Leeuw van Putten word gebouwd als een stoomgemaal en zal ook blijven werken op kolen tot 1947. In de tweede wereldoorlog zijn kolen zeer schaars en word er besloten om het gemaal om te bouwen naar een elektrisch gemaal, echter tijdens de oorlog zijn ook de bouwmaterialen schaars en daarom duurt het tot 1947 voordat het gemaal, nu met elektrische pompen, in gebruik word genomen. Tot 1975 blijf de situatie vervolgens ongewijzigd. In 1975 word de Oude Haven van Spijkenisse afgesloten van de Nieuwe Haven en daarmee ook de Oude Maas, om deze reden moet de uitstroom opening van het gemaal verlegd worden, zodat deze nu direct aansluit op de Nieuwe Haven. Drie jaar later in 1978 word het gemaal nogmaals verbouwd zodat het op afstand bediend kan worden vanaf gemaal “De Volharding” en de vaste machinist op het gemaal overbodig word.

Vervolgens hoeft het gemaal De Leeuw van Putten pas weer in 1999 grote reparaties te ondergaan, waaronder het vervangen van de houten damwanden voor damwanden van staal en het dak word gerepareerd, daarnaast krijgt het gemaal in 2003 nog een keer een grote restauratie waarbij metsel- en stucwerk gerestaureerd worden.

Dit +100 jarige gemaal is tot op de dag van vandaag, met een capaciteit van 160.000 liter per minuut, een belangrijke schakel in het op peil houden van de waterstanden in de polders van Spijkenisse en Geervliet.

Het rijksmonumenten De Leeuw van Putten is te bezoeken op open monumentendag, voor meer informatie kunt u ook kijken op de website van de Hollandse Delta